📖 Włoski w opowieściach ← spis treści
Rozdział 3 · poziom A1

Documenti, documenti

Żeby we Włoszech pracować, trzeba najpierw zdobyć papiery: numer podatkowy, umowę, konto w banku i meldunek. Szymon ma jeden wolny poniedziałek, listę od Ornelli i dużo dobrej woli. Brakuje mu tylko jednej kopii, jednego długopisu i jednej pani Haliny — która na szczęście siedzi akurat obok niego w poczekalni. W dialogach pojawia się pierwszy czas przeszły: ho fatto, ho preso, ho detto — „zrobiłem”, „wziąłem”, „mówiłam”.

A 12
W poczekalni urzędu Szymon stoi przy okienku z dwiema kopiami, a urzędniczka za szybą pokazuje trzy palce. Obok pani Halina w kardiganie wyjmuje z ogromnej torebki długopis, zszywacz, klej, kanapkę i stos kopii, patrząc na Szymona z miną „a nie mówiłam”.
Sempre tre copie, synku! — pani Halina i jej torebka bez dna

Il codice fiscale

Pierwsza czytanka to włoski urząd w pigułce: numerek, czekanie i kartka z długim kodem. Narracja jest w czasie teraźniejszym, ale ludzie w dialogach mówią już o tym, co zrobili — wypatruj form typu ha fatto.

Il codice fiscale

Czytanka 1 · 22 zdania

Lunedì la trattoria è chiusa. Per Szymon è il giorno dei documenti. Ornella ha una lista: codice fiscale, contratto, conto in banca, residenza. «Senza codice fiscale in Italia non sei nessuno», dice. Il codice fiscale è il numero italiano per le tasse. Lo dà l'Agenzia delle Entrate, l'ufficio delle tasse. All'Agenzia Szymon prende un biglietto con un numero: A47. Sul display c'è il numero A12. Szymon aspetta. E aspetta. E aspetta. Alla fine tocca a lui. L'impiegata guarda la carta d'identità e scrive al computer. Dopo cinque minuti Szymon ha un foglio con un codice lungo: lettere e numeri. «Ecco. Ha fatto tutto», dice l'impiegata.

Martedì Ornella apre una cartellina sul tavolo della sala. Dentro c'è il contratto di Szymon. È un contratto a tempo determinato: un contratto con una data di fine. C'è anche un periodo di prova. «Periodo di prova? Allora ogni giorno è un esame», pensa Szymon. «Anche per me ogni giorno è un esame», dice Ornella, e gli dà una penna.

Poi la banca: per lo stipendio serve un conto. In banca un signore gentile apre il conto e stampa l'IBAN. «Ventisette caratteri», dice Szymon. «È più lungo del mio cognome!» Il signore guarda la sua carta d'identità: «Mah. Quasi.»

🗂️ Ważne słowa z czytanki 1

Kliknij kafelek — usłyszysz słowo razem z rodzajnikiem. Kolor rodzajnika pomaga zapamiętać rodzaj.

● il / lo / l' / i / gli — rodzaj męski ● la / l' / le — rodzaj żeński ● il/la — oba rodzaje
🔊il documentodokument
🔊il codice fiscalewłoski numer podatkowy
🔊le tassepodatki (la tassa)
🔊l'ufficiobiuro, urząd
🔊il Comunegmina; urząd miasta
🔊il bigliettobilet; bilecik z numerkiem
🔊il numeronumer; liczba
🔊l'impiegataurzędniczka (l'impiegato — urzędnik)
🔊la carta d'identitàdowód osobisty
🔊il contrattoumowa
🔊il periodo di provaokres próbny
🔊l'esameegzamin
🔊la cartellinateczka na dokumenty
🔊la pennadługopis
🔊la bancabank
🔊il contokonto; rachunek (w restauracji)
🔊lo stipendiopensja, wynagrodzenie (NIE stypendium!)
🔊il cognomenazwisko (il nome — imię)
🔊la letteralitera; list
🔊aspettareczekać
🔊prenderebrać (preso — wzięty)
🔊stamparedrukować
🔊gentileuprzejmy (-a), miły (-a)
🔊tocca a tetwoja kolej (tocca a lui — jego kolej)

🧩 Jak to działa: passato prossimo — „zrobiłem, wziąłem”

Kiedy Włoch mówi o czymś, co już się stało, najczęściej bierze avere w czasie teraźniejszym i dokleja imiesłów. To trochę jak angielskie I have done. Imiesłów regularny tworzysz łatwo:

BezokolicznikImiesłówPrzykład
-are: lavorare, portare-ato: lavorato, portatoho lavorato — pracowałem/-am
-ere: ricevere-uto: ricevutoho ricevuto — dostałem/-am
-ire: finire, capire-ito: finito, capitoho capito — zrozumiałem/-am

A avere odmieniasz normalnie: ho, hai, ha, abbiamo, avete, hanno + imiesłów.

Ho portato tre copie.
Ho lavorato in tre ristoranti.
Hai studiato economia?

Imiesłów przy avere się nie zmienia: Vale ha lavorato, Szymon ha lavorato — ta sama forma dla niej i dla niego. Dużo wygodniej niż polskie „pracował / pracowała”. (Są też czasowniki, które łączą się z essere — przyjdzie na nie pora.)

All'anagrafe

All'anagrafe

Czytanka 2 · 23 zdania

Mercoledì mattina Szymon va all'anagrafe, l'ufficio del Comune. Per la residenza ha un appuntamento, prenotato su internet. Nella sala d'attesa ci sono tante persone e poche sedie. Accanto a Szymon c'è una signora con un cardigan e una borsa enorme. Ha i capelli corti e rossi. Szymon parla al telefono con la mamma, in polacco. La signora lo guarda e sorride: «Polacco? Anch'io! Halina, di Rzeszów.» La signora Halina vive a Bologna da vent'anni. Fa la badante: aiuta un signore anziano, il signor Gino. «Il signor Gino? Ma abita al primo piano, sotto la mia mansarda!» Halina ride: «Allora sei tu il polacco che conta gli scalini ad alta voce!»

Halina conosce tutti gli uffici, tutte le messe polacche e tutti i pettegolezzi. Apre la borsa e controlla i documenti di Szymon. «Carta d'identità, contratto, codice fiscale… Quante copie hai?» «Due», dice Szymon. Halina chiude gli occhi. «Sempre tre copie, synku. E una penna.» Allo sportello l'impiegata conta i fogli. Uno, due… «Manca una copia. Torni domani.» Halina non dice niente. Ma i suoi occhi dicono: «Te l'ho detto.»

Giovedì Szymon torna. Con tre copie. E con due penne. Halina gli dà un altro consiglio: «E scrivi il nome sul campanello. Viene un vigile a controllare.» Dopo qualche giorno, un vigile viene a controllare l'indirizzo. Sul campanello c'è un foglietto: SIMONE (Szymon) – mansarda.

Przy okienku w urzędzie

👆 Kliknij dowolny przedmiot na obrazku — usłyszysz jego włoską nazwę razem z rodzajnikiem.

lo sportello l'orologio A47 il biglietto il modulo la penna la fotocopia il timbro la cartellina la carta d'identità la borsa

🌍 Ciekawostka: szesnaście znaków i trzy kopie

Il codice fiscale ma 16 znaków i nie jest losowy: powstaje z liter nazwiska i imienia, daty i miejsca urodzenia, a na końcu ma znak kontrolny. Nadaje go Agenzia delle Entrate, a potrzebny jest niemal wszędzie: do umowy o pracę, do banku, do lekarza, do umowy na telefon. Jest też wydrukowany na karcie zdrowia — tessera sanitaria.

Obywatel UE, który zostaje we Włoszech dłużej niż trzy miesiące, zgłasza się do anagrafe w swoim Comune — to iscrizione anagrafica, czyli meldunek. Potem pod adres przychodzi strażnik miejski (un vigile z polizia locale) i sprawdza, czy naprawdę tam mieszkasz. Rada pani Haliny jest bezcenna: nazwisko na domofonie!

Słynne Torni domani („proszę przyjść jutro”) zna każdy, kto załatwiał coś we włoskim urzędzie. Podobnie jak la marca da bollo — znaczek opłaty skarbowej, który do niektórych pism trzeba kupić w kiosku z tytoniem (tabaccheria, szyld z wielką literą T).

💬 Tre copie di tutto

Czwartek, ten sam urząd, to samo okienko. Szymon przyniósł wszystko trzy razy. Pani Halina siedzi za nim w poczekalni — „przypadkiem”, bo i tak miała sprawę.

👩‍💼 Buongiorno. Mi dica.
👨‍🍳 Ciao! Cioè… buongiorno. Ho portato tre copie.
👩‍💼 Bravo. Ha compilato il modulo?
👨‍🍳 Sì, l'ho compilato ieri. Ho scritto tutto.
👩‍💼 E il contratto di lavoro l'ha portato?
👨‍🍳 Sì, ecco. Hai visto anche… ha visto anche il codice fiscale?
👩‍💼 Sì, l'ho visto. Indirizzo: via del Pratello, mansarda.
👨‍🍳 Sessantadue scalini. Senza ascensore.
👩‍💼 Gli scalini non servono. Ecco, ho finito.
👩‍💼 Ah… ha una penna? La mia non scrive più.
👨‍🍳 Certo. Oggi ne ho due.
👵 Halina, dalla sala d'attesa: «Visto? Te l'ho detto io!»

🙈 Wpadka Szymona: Ciao! do urzędniczki

Szymon wita urzędniczkę radosnym Ciao!, a potem mówi do niej hai visto — jak do koleżanki. W urzędzie, u lekarza, w sklepie i do starszych nieznajomych Włosi mówią na „pan/pani”: to forma Lei. Odmienia się dokładnie jak „ona” (3. osoba), a żeby odróżnić ją od lei — „ona”, pisze się ją czasem wielką literą.

Do kolegi (tu)Do urzędniczki (Lei)Po polsku
Ciao!Buongiorno! / Buonasera!Cześć! / Dzień dobry!
Scusa.Scusi.Przepraszam.
Hai una penna?Ha una penna?Masz / Ma pan(i) długopis?
Dimmi.Mi dica.Słucham (cię / pana).
Torna domani.Torni domani.Wróć / Proszę wrócić jutro.

Włosi mówią: dare del tu (mówić na „ty”) i dare del Lei (mówić na „pan/pani”). Przy kolegach w pracy, młodych ludziach i w barze wszyscy szybko przechodzą na tu. Ale przy okienku zostań przy Lei — nawet jeśli odstałeś godzinę.

🗂️ Ważne słowa z czytanki 2, dialogu i wypłaty

Urząd, meldunek i pasek wypłaty — słowa, bez których nie da się we Włoszech zamieszkać.

🔊l'anagrafewydział meldunkowy, ewidencja ludności
🔊la residenzamiejsce zamieszkania, meldunek
🔊l'appuntamentoumówiony termin, spotkanie
🔊la sala d'attesapoczekalnia
🔊la borsatorebka, torba
🔊il/la badanteopiekun(ka) osoby starszej
🔊la copiakopia (la fotocopia — ksero)
🔊lo sportellookienko (w urzędzie, w banku)
🔊il moduloformularz, druk
🔊il timbropieczątka
🔊il vigilestrażnik miejski (la vigilessa — strażniczka)
🔊l'indirizzoadres
🔊il campanellodzwonek, domofon
🔊il pettegolezzoplotka
🔊la busta pagapasek wypłaty
🔊la bustakoperta; torebka (foliowa)
🔊il lordobrutto
🔊il nettonetto, „na rękę”
🔊i soldipieniądze (zwykle l.mn.)
🔊la pensioneemerytura (NIE pensja!)
🔊la tredicesimatrzynastka (pensja w grudniu)
🔊mancarebrakować (manca una copia — brakuje kopii)
🔊compilarewypełniać (formularz)
🔊controllaresprawdzać, kontrolować

La prima busta paga

La prima busta paga

Czytanka 3 · 22 zdania

È la fine del mese. Vale entra in cucina con una busta bianca. «Simone! La busta paga!» Szymon apre la busta. Dentro c'è un foglio pieno di numeri. «Lordo, netto, INPS, TFR… Che cos'è?», chiede. Vale si siede accanto a lui. Lei conosce le buste paga. «Il lordo è tutto. Il netto è quello che arriva sul conto», spiega. «E l'INPS?» «Sono i contributi per la pensione. Li paghi tu e li paga Ornella.» «E il TFR?» «Sono soldi per la fine del lavoro. Ornella li mette da parte ogni mese.» «E a dicembre c'è la tredicesima: uno stipendio in più!» Szymon guarda Vale. «Hai studiato economia?» «No, antropologia. Ma ho lavorato in tre ristoranti.» «E ho letto tante buste paga sbagliate.»

La sera Szymon chiama la mamma. «Mamma, ho fatto tutto: codice fiscale, conto, residenza!» Ewa è contenta e chiede: «E dove abiti, Szymek?» «In via del Pratello, sopra una trattoria.» Per un secondo la mamma non dice niente. Poi dice in fretta: «Bene. Mangia bene. Ciao!» In sottofondo, nonna Krystyna grida: «E metti la canottiera!» Szymon guarda lo schermo nero. Poi la busta paga. E sorride lo stesso.

🎨 Jak to działa: imiesłowy nieregularne — fatto, detto, preso…

Najczęstsze czasowniki mają imiesłów „po swojemu”. Dobra wiadomość: jest ich garstka, a słyszysz je sto razy dziennie — w kuchni, w urzędzie i w telefonie od mamy.

BezokolicznikImiesłówW rozdziale
fare (robić)fattoHo fatto tutto. — Wszystko załatwiłem.
dire (mówić)dettoTe l'ho detto! — A nie mówiłam!
prendere (brać)presoHo preso il numero A47. — Wziąłem numerek A47.
scrivere (pisać)scrittoHo scritto tutto. — Napisałem wszystko.
vedere (widzieć)vistoL'ho visto. — Widziałam (go).
leggere (czytać)lettoHo letto tante buste paga. — Czytałam wiele pasków.
mettere (kłaść)messoHo messo il nome sul campanello.
aprire (otwierać)apertoHo aperto un conto. — Otworzyłem konto.
Mamma, ho fatto tutto!
Ho letto tante buste paga.
Ho aperto un conto in banca.

Przeczenie stawiasz przed avere: non ho capito — nie zrozumiałem. To zdanie Szymon mówi w tym miesiącu częściej niż buongiorno.

🛟 Zwroty ratunkowe w urzędzie

Sześć zdań na każde okienko — od urzędu gminy po bank. Wszystkie w formie Lei. Kliknij, posłuchaj, powtórz.

  • Buongiorno, ho un appuntamento.Dzień dobry, jestem umówiony/-a.
  • Quali documenti servono?Jakie dokumenty są potrzebne?
  • Quante copie devo portare?Ile kopii mam przynieść?
  • Mi scusi, qual è lo sportello giusto?Przepraszam, które to właściwe okienko?
  • Può scriverlo, per favore?Może pan/pani to zapisać?
  • Va bene, torno domani. Grazie.Dobrze, wrócę jutro. Dziękuję.

La busta paga, riga per riga

Vale zapisuje Szymonowi na odwrocie paska ściągawkę. To prawdziwe słowa z włoskiej busta paga — bez kwot, bo te zmieniają się co roku. Wyławiaj tylko, co oznacza każda linijka.

La busta paga, riga per riga

Tekst użytkowy · ściągawka Vale

Ore lavorate: le ore di tutto il mese. Retribuzione lorda: tutto lo stipendio, prima delle trattenute. Contributi INPS: soldi per la pensione. Trattenute IRPEF: le tasse sullo stipendio. TFR: soldi messi da parte per la fine del lavoro. Netto in busta: i soldi che arrivano sul conto. La riga più importante!

Sprawdź, czy zrozumiałeś

🎯 Sześć pytań do rozdziału

1. Kto nadaje codice fiscale?
2. Co Szymon mówi o swoim numerze IBAN?
3. Dla kogo pracuje pani Halina?
4. Dlaczego urzędniczka mówi Torni domani?
5. Co oznacza na pasku wypłaty netto?
6. Jak grzecznie przywitać się przy okienku w urzędzie?

✅ Co już potrafisz po tym rozdziale

  • wyjaśnić, czym jest codice fiscale, meldunek i okres próbny,
  • przywitać się i rozmawiać przy okienku w formie Lei: Buongiorno, mi scusi…,
  • zapytać, jakie dokumenty i ile kopii są potrzebne,
  • powiedzieć, co już zrobiłeś: ho portato, ho compilato, ho finito,
  • użyć imiesłowów fatto, detto, preso, scritto, visto, letto, messo, aperto,
  • przeczytać włoski pasek wypłaty: lordo, netto, INPS, TFR.

Wróć tu jutro i przeczytaj czytanki jeszcze raz bez tłumaczenia. I zawsze miej przy sobie trzy kopie. I długopis.